Psychologische onderwerpen:
Voice Dialogue: signalen
Voice Dialogue: de methode
De innerlijke criticus
Klik voor informatie

Psychotherapie en counseling:
Psychosynthese
Gestalttherapie
Neo Hypnotherapie
Voice DialogueZijnsorientatie

Kleine advertenties:


Ontwerp: www.shanra.nl

Ontwerp: www.shanra.nl

Pad naar dit artikel: Hoofdmenu > Psychotherapie en counseling > Voice Dialogue >

De Innerlijke Criticus: een ontmoeting.

Van overleven naar zelfverantwoordelijkheid

In dit artikel heb ik gedachten en ideeën vorm willen geven die me al langere tijd bezig houden. Gedachten en ideeën vanuit verschillende invalshoeken die een bepaalde, net iets andere, betekenis verwerven als ze met elkaar in verband gebracht kunnen worden. Losse flodders zijn geen losse flodders meer als ze "geaard" worden. Als belangrijkste instrument om te aarden heb ik gekozen voor het lemniscaat model in de betekenis die het heeft in de Voice Dialogue gedachte van Hal en Sidra Stone. Daarnaast heb ik gebruik gemaakt van mijn affiniteit met het werk van Rogers en Gendlin (focussen). Maar ook uit de mystiek, het "weten" van de grote tradities, waar zoveel prachtigs voor mij geheim is, heb ik kunnen putten dankzij de lezingen van Daniël van Egmond. En last but not least de contacten met mensen, die direct of indirect ingegaan zijn op wat mij bezig houdt, waaronder: leden van het NVPA, leden van de Initiatiefgroep Voice Dialogue Nijmegen en cliëntgerichte therapeuten.

Het artikel gaat over ontwikkeling. Het gaat om een vorm van ontwikkelen die te maken heeft met bewust worden en mogelijk ook met wakker worden. Met bewust worden wordt bedoeld: een bewust worden van motieven en beweegredenen die aanzetten tot gedachten, gevoelens en daden. Wakker worden gaat nog een stap verder: verantwoording durven nemen voor dat alles. Startpunt is de Innerlijke Criticus, een voor de meeste mensen bekende, maar vaak slecht gekende deelpersoonlijkheid. Er worden lijnen uitgezet hoe de Innerlijke Criticus gekend kan worden: wie is hij, waar komt hij vandaan en wat beoogt hij? De relatie tussen Innerlijke Criticus en Bewust Ego komt aan bod. Dan wordt het lemniscaatmodel ingevoerd en de tegenhanger van de Innerlijke Criticus wordt geïntroduceerd. Wie of wat is het Innerlijk Weten? Waar komt het vandaan? Uiteindelijk moet het model ook weer losgelaten worden om ruimte te geven aan verdere ontwikkeling. Dat is in analogie met principes uit de grote tradities, die de mens leren dat de persoonlijkheid, nadat deze is opgebouwd, weer losgelaten moet worden om Mens met een hoofdletter te worden.

Voor het praktijkgedeelte heeft mijn eigen leven en de ontmoetingen daarbinnen model gestaan. Ik heb de Innerlijk Criticus zich zien manifesteren als een mannelijke energie, zowel bij mijzelf als bij anderen (mannen en vrouwen). Uitzonderingen daargelaten. Allen die de Innerlijke Criticus ervaren als een vrouwelijke energie kunnen, daar waar het van toepassing is, de woorden "hij" en "hem" in de tekst lezen als "zij" en "haar".

De Innerlijke Criticus in actie.

Ik ga bij een vriendin op bezoek. Het is anderhalf uur reizen. Ik word door haar ontvangen met een gedekte tafel en allerlei lekkers. Terwijl ik van de soep zit te smullen verontschuldigt ze zich voor de te grote vegetarische soepballen. "Ik had ze eigenlijk door moeten snijden", zegt ze. Er zit ook te weinig groenten in de soep, vindt ze: "Ik had 500 gram moeten nemen in plaats van 350 gram...!". Ik kijk mijn vriendin in verbazing aan. Als tot haar doordringt wat ze aan het doen is schieten we beiden in de lach.

De Innerlijke Criticus vanuit het perspectief van de deelpersoonlijkheden: Voice Dialogue.

Voice Dialogue is ontwikkeld door Hal en Sidra Stone. De kerngedachte van hun theorie is dat de menselijke persoonlijkheid bestaat uit deelpersoonlijkheden. In de praktijk van het werk wordt een specifieke sfeer geschapen waarin elke deelpersoonlijkheid als persoon aangesproken kan worden. Het deel krijgt de uitnodiging zich uit te spreken over wat voor hem/haar van belang is. Het krijgt de kans tot onderzoek en door te dringen tot het handelend ego. Het "handelend ego" is dat deel van de persoonlijkheid van waaruit iemand functioneert in de wereld. Het handelend ego wordt een "bewust ego" aangaande de deelpersoonlijkheid die aan het woord is geweest. Om het één en ander de plek te geven die het toekomt volgt het ritueel van "gewaarzijn". Dit is bedoeld om te helpen voldoende afstand te nemen, om getuige te zijn van wat er is of gebeurt, zowel binnen in mij als buiten mij. Ik ben niet die deelpersoonlijkheid, ik heb die deelpersoonlijkheid. Ik ben niet de Innerlijke Criticus, ik heb een Innerlijke Criticus

Hal en Sidra Stone: Als de Criticus tot ons spreekt, klinkt het vaak alsof er een zonde is begaan, een misdrijf gepleegd, een duistere of boze daad begaan. De Criticus is niet iemand die zomaar een mening geeft of gevoelens uitspreekt. Zijn woorden worden tot een Oordeel dat rechtstreeks uit de hemel tot ons komt. Ik heb hem inderdaad meerdere malen leren kennen als de saboteur. Alsof er iets in mensen is dat het hen steeds weer onmogelijk maakt uit hun schulp te kruipen om te ervaren en uit te drukken wie ze diep van binnen zijn. De Innerlijke Criticus is bij uitstek die stem in ons die onze persoonlijke groei volledig tot stilstand kan brengen, of op zijn minst ernstig kan belemmeren. "Doe het maar niet, want je doet het toch niet goed genoeg", hoor ik hem zeggen.

De komst van de Innerlijke Criticus in een persoonlijkheidssysteem heeft een reden: De oorspronkelijke taak van de Innerlijke Criticus is om ons schaamte en pijn te besparen. De Innerlijke Criticus heeft een beschermende functie: hij is niet uit de lucht komen vallen, maar ontsproten aan de vruchtbare grond die is geleverd door de kritiek van de mensen om je heen. Een manier om de kritiek van andere mensen te ontlopen is erop te anticiperen. Het gekwetste kind is te zeer gekwetst om het nog meer te laten gebeuren. De Criticus, die slim, intelligent en sensitief is, waardoor hij goed in kan schatten waar de gevaren loeren, grijpt in. Als hij mij laat zeggen dat er niet genoeg groenten in de soep zit, bedoelt hij daarmee het gevaar te ontlopen dat iemand anders zegt: "de soep is niet goed". Want als iemand zegt dat de soep niet deugt, dan betekent dat dat ik een slechte huisvrouw ben, dat ik niet deug en dat ik de liefde van die ander niet waard ben. De Criticus bedoelt daarmee het kleine kind in mij, dat zonder de liefde van die ander niet kan leven, te beschermen.

Het is van belang te achterhalen waar het begonnen is. Hal en Sidra Stone: Naarmate je de oorsprong van de favoriete uitspraken van je Innerlijke Criticus leert herkennen, neemt je Bewuste Ego in kracht en objectiviteit toe.

De Innerlijke Criticus in de praktijk.

Het is helemaal niet zo eenvoudig de Innerlijke Criticus aan het woord te laten. Hij heeft het boek van Hal en Sidra Stone meegelezen en beseft dondersgoed dat zijn invloed tanende is als ik hem beter leer kennen. Het gaat hem niet in de eerste plaats om macht, maar hij maakt zich zorgen. Wie zorgt er voor de noodzakelijke bescherming? Hoe moet ik zonder hem overleven in een vijandige wereld? Hij kent als geen ander de normen en gedragsregels. Hij heeft in de gaten hoe er gehandeld moet worden om belangrijke anderen niet tegen me in het harnas te jagen. In sessies waarin hij uitgenodigd wordt zich kenbaar te maken toont hij zelden meteen zijn ware gezicht. Hij kiest liever voor momenten waarop ik moe ben of onzeker.

Als ik je zoek, kan ik je niet vinden
Als ik bij je aanklop ben je niet thuis
Maar alles wat ik denk, doe en voel heb je gezien
Je slaat toe als ik moe ben of als ik twijfel aan mezelf
Om me te beschermen
Tegen de grote boze buitenwereld
Ik hoef de krant maar op te slaan en
Ik begrijp wat je bedoelt
Je bent ze voor, allen die mij willen kwetsen
Opdat ik niet de verkeerde dingen doe en
Braaf me aanpas of
Onzichtbaar wegkruip in een hoekje.

De Innerlijke Criticus: Hoe leer ik hem kennen?

Mijn eigen ervaring is dat ik hem leer kennen naarmate ik mezelf meer wil leren kennen. Hij is immers altijd alert en er altijd bij als ik stappen zet. Dankzij hem sleep ik me door mijn middelbare schooltijd en studeer ik af op de universiteit. Want: "waar je aan begint dat maak je af". Maar aan een carrière begin ik voorlopig niet. Ik ben immers "maar een meisje" en "meisjes gaan toch trouwen". Ik moet het tijdens mijn studie hebben van mijn goede concentratievermogen en mijn doorzettingsvermogen. Sociaal val ik niet op: "doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg". En: "wie zijn hoofd boven het maaiveld uitsteekt raakt het kwijt". Het is helemaal niet leuk! Vooral niet als me duidelijk wordt hoe ik me door hem de voeten onder me weg laat maaien, wat me het gevoel geeft dat ik "nergens voor deug" en "er toch niks van terecht breng". Ook om me heen, in het werk met collega's en cliënten, zie ik hoe confronterend het is te focussen op de Innerlijke Criticus. Maar ik zie ook de opluchting. Het blijkt heel bevrijdend te kunnen zijn hem te herkennen. Het is prettig een naam te kunnen geven aan iets wat er hoe dan ook toch is. En met het geven van de naam wordt het minder groot.

De Innerlijke Criticus en het Bewuste Ego.

De Innerlijke Criticus en het Bewuste Ego zijn wiskundig complementair aan elkaar ten opzichte van elke willekeurige polariteit waar we mee te maken hebben. Door vervolgens te werken met deze twee tegengestelde delen, train ik het Bewuste Ego om de verantwoordelijkheid op zich te nemen voor beiden. Zo wordt de Innerlijke Criticus bevrijd van zijn nooit aflatende negativiteit, zodra wij verantwoording nemen voor het omgaan met beide uitersten van de polariteit. (Hal en Sidra Stone in de Facilitator, nummer 4). Dit behoeft enige uitleg. In eerder werk (Thuis komen bij elkaar) reiken Hal en Sidra Stone het model van het lemniscaat aan dat gezien kan worden als een samenvatting van het polariteitprincipe. Elke deelpersoonlijkheid roept vroeg of laat zijn tegenpool op. De primaire deelpersoonlijkheden vormen een polariteit met de verstoten delen. Tegenover de persoonlijke energie bevindt zich de onpersoonlijke energie. En ik bemerk, als ik mijn mopperaar aan het woord heb gelaten, dat er zich aan de andere kant "iemand" aandient, die heel goed kan relativeren en met humor met de dingen om kan gaan. In het snijpunt van het lemniscaat zijn de tegengestelde krachten in evenwicht. Hal en Sidra Stone plaatsen hier het Bewuste Ego. Het Bewuste Ego is zich bewust van beide kanten van de polariteit en beschikt over de mogelijkheid te kiezen. De Innerlijke Criticus roept door zijn geaardheid ook een polariteit op. Aan de ene kant is er iets dat beschermd moet worden: het Kwetsbare Kind. Aan de andere kant is er iets waarvoor beschermd moet worden: de Normerende Ouder, die de normen en regels van de maatschappij vertegenwoordigt. Hal en Sidra Stone leren dat ik me meer en minder bewust kan zijn van de twee kanten van deze polariteit. Hoe minder bewust des te sterker is de invloed van de Innerlijke Criticus.

Tot zover de grondleggers van Voice Dialogue.

De Innerlijke Criticus: het cliëntgericht perspectief.

Aan de universiteit van Leuven is Nele Stinckens bezig met een breedopgezet onderzoek naar de Innerlijke Criticus in cliëntgericht-experiëntiële psychotherapie. Zij definieert de Innerlijke Criticus, in navolging van Gendlin e.a., als een strenge innerlijke normerende stem waarmee mensen zichzelf blokkeren. Zij schrijft: zowel Rogers als Gendlin zijn ervan uitgegaan dat de mens beschikt over een soort innerlijk kompas; door Rogers het organismisch ervaren genoemd en door Gendlin omschreven als de lichamelijk gevoelde betekenis. Dit kompas waarmee de mens zichzelf kan actualiseren, wordt soms ontregeld door bijvoorbeeld waarden en normen van belangrijke anderen te introjecteren. Rogers spreekt in dit verband over waardecondities die door het jonge kind worden overgenomen vanuit een primaire behoefte aan positieve aandacht en bevestiging. Daardoor vaart iemand niet langer een eigen koers, maar een voorgeschreven koers.
Emmy van Deurzen-Smith en Brian Thorne spreken van de "external locus of control" en de "internal locus of evaluation". De "external locus of control" is het geheel van verinnerlijkte normen en gedragsregels van externe autoriteiten en de gevestigde orde. De "internal locus of control" is een innerlijke bron van weten waar innerlijke waarden en kernkwaliteiten een oorsprong vinden. Cliënten worden uitgenodigd en aangemoedigd te varen op hun innerlijk kompas. Echter niet door zonder meer de normen en gedragsregels, die tot nu toe een houvast zijn geweest, overboord te gooien. De cliënt wordt geholpen deze regels af te zetten tegen het belang van de grotere universele orde. Alleen indien de innerlijke autoriteit een meer omvattend gidsend principe heeft ontdekt kan er sprake zijn van verbanning.

In mijn eigen leertherapie bij een cliëntgericht therapeut heb ik deze uitnodiging als zeer weldadig ervaren. Ik heb het als een aanmoediging gevoeld om te voorschijn te komen en te tonen wie ik ben als ik recht op ga staan en me laat zien. Zijn respectvolle houding, zijn vriendschappelijke benadering, zijn oprechte verbazing en genieten om de bloem die ging bloeien hebben me goed gedaan. En niet alleen dat! Het heeft me er toe gebracht in actie te komen. Het heeft me er toe gebracht te putten uit de Bron die ik in mij heb en mijn innerlijke kwaliteiten naar buiten toe uit te willen drukken. Het leren kennen van de Innerlijke Criticus is één kant van de medaille (of: lemniscaat). Het leren kennen van de Innerlijke Bron is de andere kant!

Het Innerlijk Weten.

Met een moed die ik van mezelf nauwelijks ken heb ik me gestort in het nieuwe avontuur. Want hoe herken ik die Innerlijke Bron, dat Innerlijk Kompas, mijn Intuïtieve Weten? Het is er altijd wel geweest, maar onder een dikke laag stof. Het is niet iets waar ik over kan heersen of iets dat ik kan beheersen. Het is iets dat zich aandient door middel van "toevalligheden", juist op momenten dat ik het niet verwacht. Ik kan me er voor open stellen, er ontvankelijk voor zijn, er in geloven, erop vertrouwen. Het vraagt om een andere dan zintuiglijke manier van waarnemen. De bevestiging dat het goed is voel ik binnen in mijn lichaam (lichamelijk gevoelde betekenis) als een organisch gebeuren, iets dat stroomt (organismisch ervaren). Ik merk dat het niet meer in de eerste plaats gaat om normen en regels die ik geleerd heb, maar om intrinsieke waarden die ik me her-in-ner.

De Innerlijke Criticus en het Innerlijk Weten.

In navolging van Nele Stinckens ben ik twee rijtjes gaan maken. Eén voor de Innerlijke Criticus en één voor het Innerlijk Weten. Ik heb me daarbij veroorloofd om buiten het bekende wetenschappelijk kader te stappen. Het is een hele stap mijn eigen weg te gaan en ik vind het spannend. Schoenmaker blijf bij je leest, zegt mijn Innerlijke Criticus. Het is nog niet zo lang geleden dat ik van Hans Swildens geleerd heb, dat als eerste uitgangspunt geldt gedisciplineerdheid bij de bestudering van een menselijk fenomeen in zijn eigen context en binnen zijn eigen horizon, en daarnaast consistentie van de uitspraken hierover.…Vanuit die eis van intersubjectieve geldigheid zou het niet op zijn plaats zijn verschillen in beschrijving te accepteren die het wezen betreffen. Evenmin zou het toelaatbaar zijn theologische argumenten aan te voeren ter verklaring van de tussenmenselijke verhouding: de onderzoeker zou buiten de context treden en de horizon van het verschijnsel overtreden. Ik heb er voor gekozen het woord God te gebruiken daar waar er geen andere aanduiding is. En wetenschap wil ik zien als een in alle vrijheid onderzoeken van alle lagen van de werkelijkheid in het horizontale én verticale vlak. Logisch denken en zintuiglijke waarneming is niet het enige gereedschap dat tot mijn beschikking staat. Ik ben bereid te werken met openbaringen en onthullingen, met analogieën en symboliek, ook al is het nieuw en heb ik nog veel te leren. Ik daag mijn collega's uit dezelfde weg te gaan die ik ga en hun bevindingen naast de mijne te leggen.

De Innerlijke Criticus, het Innerlijk Weten en het Bewust Ego.

En nu wordt het tijd het Bewust Ego er weer bij te betrekken.

Ik kijk mijn Innerlijke Criticus in de ogen en zeg:
Ik ben je dankbaar omdat je me hebt helpen overleven
In een wereld van mensen
Ben ik een persoon geworden.
Ergens in de toekomst zullen
Het fysieke lichaam en de persoonlijkheid sterven
Het is niet anders
Het zijn de wetten van het leven
Hoe zal het zijn om dat proces in de nieuwe fase als
Krijger aan te gaan?
Het wordt stil en
In de stilte omhels ik mijn Innerlijke Criticus.

Dan draai ik me om en
Kijk het Innerlijk Weten in de ogen.
Het blijft stil.

En nu verder.

Ik ben op een punt aangekomen waarop ik raak aan het thema eindigheid en oneindigheid. Ik kan het hebben over leven en dood. Maar ik doe het niet. Alles wat ik op dit punt aangekomen nog wil zeggen is dat het nu tijd wordt het model te laten voor wat het is. Het is tijd zelf de verantwoordelijkheid voor mijn leven op me te nemen vanuit het besef dat mijn Innerlijke Criticus de condities kent voor een bestaan op aarde. Het is tijd zelf de verantwoordelijkheid op me te nemen vanuit het besef dat mijn Innerlijk Weten me in omstandigheden zal brengen waaraan ik kan groeien. Van mens kan ik tot Mens worden. Ik hoef het alleen maar te zien. Ik hoef er alleen maar open voor te staan en bereid te zijn het Leven aan te gaan.

Dit artikel van de hand van Ria Hopman is, aangevuld met 2 praktijksessies en voorzien van een literatuuropgave, verschenen in ZichtOpZin no 3 december 1999.